Uzay Yasası: Gezegenlerarası Hükümetlerin Birinci Adımı mı?

Geçmişte uzay çalışmaları, hükümetlerin rekabet ettiği bir bilim alanı olarak göze çarpıyordu. Son yıllarda ise özel teşebbüslerin çalışmaları sürat kazanırken, NASA, ESA ve JAXA üzere kurumların da faaliyetlerinde artış görülüyor.

2021 yılında planlanmış çok sayıda Mars seyahati, Ay vazifeleri ve daha pek çok uzayda gerçekleştirilecek çalışma bulunuyor. Bu çalışmaların çerçevelerinin çizilmesi ve temel kurallarının belirlenmesi ise değişik bir macera olarak göze çarpıyor.

Galaktik hükümet gerçek olur mu?

Uzay çalışmalarının tahminen birkaç yıl sonraki emeli koloniler kurmak değil lakin uzun vadeli planlar ortasında başta Mars olmak üzere gezegenlere kurulacak koloniler ve asteroid madenciliği katiyetle yer alıyor. Bu keşiflerin nasıl yönetileceği ise şimdiden bir tartışma konusu.

SpaceX CEO’su Elon Musk, bilinen en kıymetli uzay öncülerinden de biri. Hatta daha evvel de kendisinin Mars kolonisinin idaresi hakkında fikirlerini öğrenme fırsatı bulmuştuk. Musk şimdiden uzay kanunları için altyapıyı hazırlayanlardan da biri olarak öne çıkıyor.

Spacex’in Starlink kullanıcı mukavelesinde, Mars’ın “özgür bir gezegen” olarak tanınması gerektiği ve Dünyamerkezli hükümetlerin Marslı aktiviteleri üzerinde bir karar yetkisinin olmadığı belirtilmişti.

Mars’ta Marslı üzere yapmak

Pekala Mars’ta yaşanabilecek muhtemel uyuşmazlıklar nasıl çözülecek? Starlink’in kullanıcı kontratına nazaran uyuşmazlıklar kendini yönetme prensibiyle çözülecek. Yeterli niyetle kurulacak olan bu sistem, Mars yerleşimlerinde geçerli olacak.

Milletlerarası hukuk şirketi olan Hogan Lovells’ten Randy Segal’a nazaran Mars’ta kanunlar olması makus bir fikir değil. Günümüz dünyasında pek çok ülkenin haklar ve düzenlemeler konusunda kendi içinde rekabet halinde olduğunu söyleyen Segal’a nazaran Musk, yasalar üzerinde baş patlatarak aslında kimsenin bakmadığı bir alanda düşünüyor.

Segal’in görüşüne nazaran biri Mars’ta koloniler kurduğu vakit Mars’ın kendi kanunları olmalı. Herkesin Mars üzerinde kelam sahibi olmaya çalışmasındansa birinin sorumluluk alması epeyce kıymetli bir nokta.

Mars Anayasası

Dünya’dan insanları Mars’a götürürken Mars için de kurallar koyulması gerekiyor. Haliyle bu kurallar her ülke için farklı başka belirlenmek yerine tek bir kural seti olabilir. Misal bir durum Memleketler arası Uzay İstasyonu üzere çalışmalarda da geçerli. Hangi ülkeden olursa olsun astronotlar ve kozmonotlar birebir kurallara uyuyor.

Pekala bu kurallara ne isim verilecek? Mars yönergesi? Mars anayasası? Aslında bu kurallara istenilen her şey denebilir. Koloni kullanım koşulları bile dense tıpkı yaptırım gücüne sahip olacaktır, çünkü Mars ülkelerin egemenlik alanının dışında. Haliyle bu kuralların üstünde bir kanun ya da kural yapan yok.

Segal, konsept olarak düşünüldüğünde çok fazla habercinin Musk’ın ne dediğine odaklandığını söylerken, temelde düşünülmesi gereken noktanın da Mars için birden fazla kural olması durumunda ne olacağını pahalandırmak olduğunu söyledi.

Bizim bir galaktik uygarlık vardı, o ne oldu?

En yalın haliyle baktığımızda önümüzde 3 farklı senaryo yer alıyor. Bunlardan birincisinde ülkelerin bölgeleri olması ve bu bölgelerde ülkelerin maddelerinin tesirli olması senaryosu. Bir nevi Amerika’nın kolonileştirilmesi vol. 2 senaryosu yani.

İkinci alternatif ise kolonicilerin, bu örnekte Musk’ın, tıpkı vakitte kural koyucu olması. Bu da ortaya farklı bir senaryo çıkarıyor: Mars’ın tamamı hakkında karar verebilir mi? Yoksa farklı koloniciler kendi kolonileri için mi kural koyacak?

Son senaryo ise daha şimdiden Dünya üzerinde Mars kurallarının yazılması. Bunu ülkeler ya da özel seçilmiş şuralar gerçekleştirebilir. Böylelikle anayasası burada yazılsa da gezegen çapında geçerli Mars kanunları belirlenmiş olabilir.

Artemis’e yenileme

Sydney Üniversitesi’nden Hukuk Profesörü olan Donald Rothwell de 1967 yılında NASA sponsorluğunda hazırlanan Artemis kontratının yenilenmesi gerektiğini söz ediyor. Bu muahede temelde uzay çalışmalarının yasal ve etik hudutlarını çizen ve ajanslar ortasında bir uzlaşma belirten bir muahede idi. Benzeri bir durum öteki çalışmalar için de geçerli olabilir.

Rothwell ayrıyeten halihazırda muahede kaidelerine nazaran çalışan SpaceX ve Blue Origin üzere firmaların daha şimdiden mutabakat koşullarını zorlamaya başladığını söylüyor. ABD merkezli bu firmalar, şu anda ABD’nin memleketler arası yasa ve mutabakatlara uygun olarak yaptığı ulusal kanunlara nazaran hareket ediyor.

Sonuç olarak Mars ve Ay başta olmak üzere uzayla ilgili olarak yapılacak olan çalışmalar, gelecekte bu soruların daha geniş kitlelerce cevaplanmasının da yolunu açacak. Sizce Mars’ta koloniler kurulduğunda idaresi nasıl gerçekleştirilecek?